केंद्रीय बँका आणि सरकारे अर्थव्यवस्थेतील तेजी आणि मंदीचे धक्के सौम्य करण्यासाठी जी मॉडेल्स वापरतात, ती दोन अर्थशास्त्रज्ञांनी नव्याने उभी केली.
- 1970 च्या दशकात जुनी आर्थिक मॉडेल्स अपयशी ठरली, आणि महागाई (इन्फ्लेशन) आणि बेरोजगारी एकाच वेळी वाढली.
- रॉबर्ट ई. हॉल (Robert E. Hall) यांनी दाखवून दिले की कुटुंबांचा खर्च ती भविष्याबद्दल कोणत्या अपेक्षा ठेवतात यावर अवलंबून असतो, आणि हे तपासण्याचा मार्गही शोधला.
- मायकल वुडफोर्ड (Michael Woodford) यांनी ही कल्पना संपूर्ण अर्थव्यवस्थेच्या एका सोप्या मॉडेलमध्ये गुंफली. केंद्रीय बँका आज व्याजदर ठरवण्यासाठी हे मॉडेल वापरतात.
आधीची समस्या
जॉन मेनार्ड केन्स (John Maynard Keynes) यांच्या काळापासून सरकारे आणि केंद्रीय बँका (सेंट्रल बँक) अर्थव्यवस्थेतील चढउतार कमी करण्याचा प्रयत्न करत आल्या आहेत. मंदीत त्या व्याजदर कमी करतात किंवा जास्त खर्च करतात, आणि तेजीत याच्या उलट करतात. या निर्णयांमागची मॉडेल्स जुन्या आकडेवारीत दिसलेल्या आकृतिबंधांवर (patterns) आधारलेली होती. उदाहरणार्थ, बेरोजगारी जास्त असताना महागाई सहसा कमी असते, आणि कुटुंबे उत्पन्नातील प्रत्येक जादा डॉलरचा ठरावीक हिस्सा खर्च करतात.
1970 च्या दशकातील तेलसंकटांच्या काळात हे आकृतिबंध मोडले. बेरोजगारी वाढत असतानाच महागाईही वाढली, आणि धोरणाने चुकीच्या वेळी अर्थव्यवस्थेला गरजेपेक्षा जास्त चालना (stimulus) दिली. 1995 मध्ये हाच पुरस्कार मिळालेले रॉबर्ट ई. लुकास ज्युनियर (Robert E. Lucas, Jr.) यांनी असा युक्तिवाद केला की धोरण या आकृतिबंधांचा वापर करू लागताच ते बदलणारच, कारण धोरण बदलले की लोक आपले वर्तन बदलतात. त्यांच्या मते मॉडेल्स कुटुंबे आणि व्यवसायांच्या निर्णयांपासून उभी केली पाहिजेत. अशी मॉडेल्स उभी करणे बोलायला सोपे, पण करायला खूप अवघड होते.
हे कसे काम करते
समजा ऊर्जेच्या किमतीत अचानक मोठी वाढ झाली. मॉडेलमधील हॉल यांचा भाग कुटुंबांचे वर्णन करतो. कुटुंबे काळानुसार आपला खर्च सारखा ठेवण्याचा प्रयत्न करतात, त्यामुळे ती फक्त या महिन्याच्या पगारानुसार नव्हे, तर पुढच्या काही वर्षांत किती कमाई होईल या अपेक्षेनुसार खर्च करतात. जास्त व्याजदरामुळे बचत अधिक आकर्षक होते, म्हणून ती आज कमी खर्च करतात. काही कुटुंबांना कर्ज मिळू शकत नाही किंवा त्यांच्याकडे बचत नसते, आणि ती जेवढे कमावतात तेवढे खर्च करतात.
वुडफोर्ड यांचे मॉडेल यात व्यवसायांची भर घालते. किमती बदलायला खर्च येतो, त्यामुळे प्रत्येक व्यवसाय त्या अधूनमधूनच नव्याने ठरवतो, म्हणजे किमती उशिरा बदलतात (sticky prices). एखादा व्यवसाय किंमत नव्याने ठरवतो तेव्हा तो पुढचा विचार करतो: खर्च आणि स्पर्धकांच्या किमती वाढतील अशी अपेक्षा असेल, तर तो आत्ताच जास्त किंमत ठेवतो. त्यामुळे महागाई अपेक्षांवर आणि उत्पादन तफावतीवर (output gap) अवलंबून असते. अर्थव्यवस्था प्रत्यक्षात जेवढे उत्पादन करत आहे आणि किमती मोकळेपणाने बदलू शकल्या असत्या तर जेवढे केले असते, यांतील फरक म्हणजे उत्पादन तफावत.
तिसरा नियम केंद्रीय बँकेचे वर्णन करतो. ही बँक पैशाचे प्रमाण नियंत्रित करण्याऐवजी व्याजदर ठरवते. ऊर्जेच्या उदाहरणात उत्पादन घटते, पण अर्थव्यवस्था जेवढे उत्पादन करू शकते ते त्याहूनही जास्त घटते, त्यामुळे जेवढा पुरवठा शक्य आहे त्याच्या तुलनेत मागणी जास्त राहते. अशा वेळी उत्पादन घटत असूनही केंद्रीय बँकेने व्याजदर वाढवावेत, असे मॉडेल सांगते. जुनी मॉडेल्स उलट दिशेकडे बोट दाखवत होती, आणि त्यामुळे 1970 च्या दशकातील धोरणात्मक चुका समजायला मदत होते. कुटुंबे आणि कंपन्या पुढचा विचार करतात, म्हणून केंद्रीय बँक आपल्या भविष्यातील योजनांबद्दल जे सांगते त्यालाही महत्त्व असते, आणि म्हणूनच स्पष्ट संवाद हा या कामाचा भाग बनला.
नव्या टोलनंतर वाहतुकीचा अंदाज
समजा एखादे शहर एका गर्दीच्या पुलावर टोल लावण्याचा विचार करत आहे. एक नियोजनकार अनेक वर्षांची वाहतुकीची आकडेवारी पाहतो आणि ती तशीच राहील असे गृहीत धरतो. दुसरा विचारतो की वाहनचालक कुठे जात आहेत, प्रत्येक मार्ग त्यांना किती महाग पडतो आणि पुढच्या महिन्याबद्दल त्यांच्या काय अपेक्षा आहेत. वाहनचालक मार्ग बदलतात तेव्हा पहिल्या नियोजनकाराचा अंदाज चुकतो, आणि काही जण तर टोल सुरू होण्यापूर्वीच, त्याची घोषणा झाली त्याच दिवशी मार्ग बदलतात. जुनी आर्थिक मॉडेल्स वाहतुकीच्या त्या आकडेवारीसारखी होती. नवी मॉडेल्स कुटुंबे आणि व्यवसायांच्या निवडींपासून सुरू होतात, भविष्याबद्दलच्या त्यांच्या अपेक्षांसह, त्यामुळे एखादी केंद्रीय बँक बदलाची घोषणा करते तेव्हा लोक कसा प्रतिसाद देतात, हे ती दाखवू शकतात. या तुलनेला मर्यादा आहेत. खऱ्या वाहनचालकांप्रमाणेच खरी कुटुंबेही सगळीच काळजीपूर्वक नियोजन करणारी नसतात, आणि मिश्किन (Mishkin) यांच्यासोबतच्या हॉल यांच्या नंतरच्या कामात असे आढळले की त्यांच्या आकडेवारीतील साधारण पाचपैकी एक कुटुंब जे हातात येईल ते खर्च करत होते.
याला पुरस्कार का मिळाला1 min
- त्यांच्या कामाने जगभरातील केंद्रीय बँका आणि सरकारे आज वापरत असलेल्या मॉडेल्सना एक स्थिर सैद्धांतिक पाया दिला, असे समिती म्हणते.
- अपेक्षांबद्दलचा एक सिद्धांत तपासणे अशक्य वाटत असताना, हॉल यांच्या 1978 च्या शोधनिबंधाने तो थेट तपासता येईल असा केला. समिती याला युरेका क्षण म्हणते, जो उपभोगावरील (consumption) आधुनिक संशोधनाचा पाया बनला.
- वुडफोर्ड यांनी संपूर्ण न्यू केन्सियन मॉडेल (New Keynesian model) उभे केले, ज्याच्या गाभ्यात फक्त तीन समीकरणे आहेत. त्यामुळे पतधोरणाच्या (monetary policy) विश्लेषणाचा भर पैशाच्या पुरवठ्यावरून (money supply) व्याजदर ठरवण्याकडे वळला, आणि आज बहुतेक केंद्रीय बँका हीच पद्धत वापरतात.
- ही मॉडेल्स आर्थिक निर्णयांना कुटुंबांच्या कल्याणाशी जोडतात, त्यामुळे केवळ अंदाज बांधण्यासाठीच नव्हे, तर कोणते धोरण सर्वोत्तम आहे हे ठरवण्यासाठीही ती वापरता येतात.
- केंद्रीय बँका याची मोठी राष्ट्रीय रूपे तयार करतात. स्वीडनची रिक्सबँक (Riksbank) MAJA नावाचे मॉडेल वापरते, ज्यात 29 प्रकारचे धक्के (shocks) आहेत, आणि अर्थ मंत्रालये कर आणि सरकारी खर्चाच्या धोरणाचा अभ्यास करण्यासाठी अशीच मॉडेल्स वापरतात.
- समितीचा युक्तिवाद असा आहे की महासाथ आणि अलीकडची ऊर्जासंकटे यांसारख्या अलीकडच्या धक्क्यांनंतर, 1970 च्या दशकानंतर दिसली तशी जास्त महागाई आणि मंद वाढीची दीर्घ वर्षे आली नाहीत. हे चांगल्या धोरणामुळे झाले हे सिद्ध करणे कठीण आहे, हे समिती मान्य करते, पण धोरणाने खूप महत्त्वाची भूमिका बजावली यावर व्यापक एकमत आहे, असेही ती म्हणते.
सामान्य गैरसमज1 min
स्वतः समजावून सांगा2 min
10 सेकंद
केंद्रीय बँका व्याजदर ठरवण्यासाठी जी मॉडेल्स वापरतात, ती दोन अर्थशास्त्रज्ञांनी नव्याने उभी केली. कुटुंबे आणि व्यवसाय भविष्याबद्दल कोणत्या अपेक्षा ठेवतात, यापासून त्यांनी सुरुवात केली.
मुलाला
कधी कधी एखाद्या देशाची पैशांची व्यवस्था खूप तापते, म्हणजे वस्तूंच्या किमती झपाट्याने वाढतात, किंवा खूप थंडावते, म्हणजे लोकांच्या नोकऱ्या जातात. कुटुंबे आणि दुकाने कशी वागतील याचा अंदाज बांधण्याचे अधिक चांगले मार्ग दोन शास्त्रज्ञांनी शोधले, जेणेकरून जबाबदार लोकांना योग्य वेळी गोष्टी थंड किंवा गरम करता येतील.
30 सेकंद
1970 च्या दशकात अर्थव्यवस्था सांभाळण्यासाठी सरकारे वापरत असलेली मॉडेल्स निकामी ठरली, आणि महागाई आणि बेरोजगारी एकाच वेळी वाढली. रॉबर्ट हॉल (Robert Hall) यांनी दाखवून दिले की लोक भविष्यात किती कमाई होईल या अपेक्षेनुसार खर्च करतात, आणि हे तपासण्याचा एक कल्पक मार्ग शोधला. मायकल वुडफोर्ड (Michael Woodford) यांनी ही कल्पना, उशिरा बदलणाऱ्या किमतींसह, संपूर्ण अर्थव्यवस्थेच्या एका सोप्या मॉडेलमध्ये गुंफली. व्याजदर कधी वाढवायचे आणि कधी कमी करायचे, हे ठरवण्यासाठी जगभरातील केंद्रीय बँका आज त्याची वेगवेगळी रूपे वापरतात.
2 मिनिटे
सरकारे आणि केंद्रीय बँका अर्थव्यवस्थेतील चढउतार कमी करण्याचा प्रयत्न करतात. अर्थव्यवस्था मंदावली की त्या व्याजदर कमी करतात किंवा जास्त खर्च करतात, आणि ती जास्तच तापली की याच्या उलट करतात. अनेक दशके या निर्णयांमागची मॉडेल्स जुन्या आकडेवारीतील आकृतिबंध वापरत होती, जसे बेरोजगारी जास्त असताना महागाई कमी असणे. 1970 च्या दशकातील तेलसंकटांत हे आकृतिबंध मोडले, आणि धोरणामुळे परिस्थिती आणखी बिघडली. मॉडेल्सची सुरुवात कुटुंबे आणि व्यवसायांच्या निवडींपासून व्हायला हवी, असा युक्तिवाद अर्थशास्त्रज्ञांनी केला. 1978 मध्ये रॉबर्ट हॉल (Robert Hall) यांनी यातील एक महत्त्वाचा भाग दिला. लोक भविष्यातील अपेक्षांनुसार खर्च करत असतील, तर अनपेक्षित बातमी आल्यावरच त्यांचा खर्च बदलतो, त्यामुळे खर्चातील बदलांचा आधीच अंदाज बांधणे अशक्य असायला हवे. त्यांनी हे तपासले, आणि आकडेवारी बऱ्याच अंशी याच्याशी जुळली. मिश्किन यांच्यासोबतच्या नंतरच्या कामात असे आढळले की साधारण पाचपैकी एक कुटुंब जेवढे कमावते तेवढेच खर्च करते. मायकल वुडफोर्ड (Michael Woodford) यांनी याची सांगड अशा व्यवसायांशी घातली, जे किमती अधूनमधूनच बदलतात आणि बदलताना पुढचा विचार करतात. त्यातून तीन समीकरणांचे एक मॉडेल तयार झाले, जे कुटुंबे, व्यवसाय आणि केंद्रीय बँकेचा व्याजदराचा नियम यांचे वर्णन करते. वेगवेगळ्या धक्क्यांना वेगवेगळा प्रतिसाद हवा, आणि केंद्रीय बँक आपल्या भविष्यातील योजनांबद्दल जे सांगते त्याचा आजच्या अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होतो, हे ते दाखवते. 2008 नंतर व्याजदर शून्यावर आले तेव्हा केंद्रीय बँकांनी याच कल्पनेचा वापर केला, जिला पुढील मार्गदर्शन (forward guidance) म्हणतात.
तुम्हाला ऐकू येणारे शब्द1 min
- स्थिरीकरण धोरण (Stabilisation policy)
- तेजी आणि मंदी यांतील चढउतार कमी करण्यासाठी सरकारे आणि केंद्रीय बँका व्याजदर, कर आणि सरकारी खर्च यांच्या माध्यमातून जे करतात ते.
- सूक्ष्म पाया (Microfoundations)
- संपूर्ण अर्थव्यवस्थेचे, म्हणजे स्थूल अर्थशास्त्राचे (मॅक्रोइकॉनॉमिक्स) मॉडेल, वैयक्तिक कुटुंबे आणि व्यवसायांच्या निर्णयांपासून उभे करणे.
- स्टॅगफ्लेशन (Stagflation)
- एकाच वेळी जास्त महागाई आणि जास्त बेरोजगारी, जसे 1970 च्या दशकात झाले.
- फिलिप्स वक्र (Phillips curve)
- महागाई आणि बेरोजगारी यांतील संबंध. जुन्या रूपानुसार बेरोजगारी जास्त असताना महागाई कमी असते.
- लुकास टीका (Lucas critique)
- धोरण बदलले की जुन्या आकडेवारीतील आकृतिबंध बदलू शकतात, कारण लोक आपले वर्तन बदलतात, हा युक्तिवाद.
- हातावर पोट असलेले कुटुंब (Hand-to-mouth household)
- प्रत्येक कालावधीत जेवढे कमावते तेवढे खर्च करणारे कुटुंब. बहुतेकदा त्याला कर्ज मिळू शकत नाही किंवा त्याच्याकडे बचत नसते, म्हणून असे होते.
- उशिरा बदलणाऱ्या किमती (Sticky prices)
- व्यवसाय ज्या किमती अधूनमधूनच बदलतात, कारण त्या बदलायला खर्च येतो.
- उत्पादन तफावत (Output gap)
- अर्थव्यवस्था जेवढे उत्पादन करते आणि किमती मोकळेपणाने बदलू शकल्या असत्या तर जेवढे केले असते, यांतील फरक.
- न्यू केन्सियन मॉडेल (New Keynesian model)
- पुढचा विचार करणारी कुटुंबे आणि कंपन्या, उशिरा बदलणाऱ्या किमती आणि व्याजदर ठरवणारी केंद्रीय बँक असलेले अर्थव्यवस्थेचे मॉडेल.
- पुढील मार्गदर्शन (Forward guidance)
- आज होणाऱ्या खर्चावर प्रभाव टाकण्यासाठी, भविष्यात व्याजदरांबाबत काय करायचे ठरवले आहे हे केंद्रीय बँकेने लोकांना सांगणे.
Sources, reader versions and the quiz are on the English page. It also covers the debate around this prize, with each view attributed to its source.