सर्वात गंभीर गुन्ह्यांचे आरोप असलेल्या लोकांवर खटले चालवणारी न्यायालये उभी करण्यात मदत केल्याबद्दल दक्षिण आफ्रिकेच्या एका न्यायाधीशांना हा पुरस्कार मिळाला.
- नवी पिल्ले (Navi Pillay) यांचा जन्म 1941 मध्ये डरबनमध्ये झाला. आंतरराष्ट्रीय न्यायाधीश होण्यापूर्वी त्यांनी वर्णभेदविरोधी कार्यकर्त्यांची न्यायालयात बाजू मांडली.
- रवांडा न्यायाधिकरणात, बलात्कार हे वंशसंहाराचे कृत्य असू शकते, असा निर्णय देण्यात त्यांनी मदत केली.
- नंतर त्या आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी न्यायालयात न्यायाधीश होत्या आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवाधिकार प्रमुख झाल्या.
आधीची समस्या
1948 च्या वंशसंहार करारामुळे (Genocide Convention) वंशसंहार हा आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार गुन्हा ठरला. त्यानंतर पन्नास वर्षे कोणत्याही आंतरराष्ट्रीय न्यायाधिकरणाने त्याच्या व्याख्येनुसार कोणालाही दोषी ठरवले नाही. संयुक्त राष्ट्रांच्या 1998 च्या एका प्रसिद्धीपत्रकात रवांडा न्यायाधिकरणातील अकायेसू खटल्याचे वर्णन, वंशसंहाराच्या गुन्ह्यावर आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाने दिलेला पहिला निकाल, असे केले आहे. युद्धातील लैंगिक हिंसेचे कायद्यातील स्थान तर त्याहूनही कमकुवत होते. त्याच प्रसिद्धीपत्रकानुसार, आंतरराष्ट्रीय कायद्यात बलात्काराची कोणतीही सर्वमान्य व्याख्या नाही, असे न्यायाधीशांनी म्हटले.
नॉर्वेजियन नोबेल समिती एका व्यापक समस्येकडेही लक्ष वेधते. समितीच्या म्हणण्यानुसार नियमांवर आधारित आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था कधीच परिपूर्ण नव्हती, सर्वात मोठ्या सत्तांनी अनेकदा जबाबदारी टाळली आहे, आणि गुन्हेगार कोण आहे आणि पीडित कोण आहे यानुसार खटल्यांचे निकाल वेगवेगळे लागले आहेत. समिती म्हणते की ही व्यवस्था आता प्रचंड दबावाखाली आहे, न्यायाधीशांवर निर्बंध लादले जात आहेत आणि संस्थांवर हल्ले होत आहेत, आणि अशा काळात पिल्ले यांच्या न्यायाधीश म्हणून केलेल्या कामात समितीला जे धैर्य दिसते, त्याची गरज आहे.
हे कसे काम करते
आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी न्यायालय प्रत्यक्षात कसे काम करते, हे रवांडा न्यायाधिकरणावरून दिसते. त्याच वर्षी आधी रवांडामध्ये झालेल्या वंशसंहारानंतर, संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा परिषदेने नोव्हेंबर 1994 मध्ये हे न्यायाधिकरण स्थापन केले, जेणेकरून 1994 मध्ये रवांडामध्ये झालेल्या गुन्ह्यांसाठी सर्वाधिक जबाबदार मानल्या गेलेल्या लोकांवर खटले चालवता येतील. त्याचे कामकाज टांझानियातील अरुषा येथे चालत असे. त्याच्या पहिल्या आरोपींपैकी एक होते ज्याँ-पॉल अकायेसू (Jean-Paul Akayesu). ते ताबा नावाच्या कम्यूनचे मेयर होते, जिथे एप्रिल ते जून 1994 दरम्यान किमान 2,000 तुत्सी लोकांची हत्या झाली. त्यांना 1995 मध्ये झांबियात अटक झाली, 1996 मध्ये न्यायाधिकरणाच्या ताब्यात देण्यात आले, आणि जानेवारी 1997 मध्ये त्यांच्यावरील खटला सुरू झाला. प्रत्येक खटल्याची सुनावणी न्यायाधीशांचे एक खंडपीठ करत असे. त्यांच्या खटल्यात पिल्ले यांच्यासोबत सेनेगलचे लैती कामा (Laïty Kama), जे अध्यक्षस्थानी होते, आणि स्वीडनचे लेनार्ट आस्पेग्रेन (Lennart Aspegren) होते.
सुरुवातीला आरोपांमध्ये लैंगिक गुन्ह्यांचा समावेश नव्हता. जून 1997 मध्ये न्यायालयाने अभियोक्त्याला ते आरोप जोडण्याची परवानगी दिली, आणि द आफ्रिका रिपोर्टच्या (The Africa Report) म्हणण्यानुसार, त्या वेळी न्यायाधिकरणातील एकमेव महिला न्यायाधीश असलेल्या पिल्ले यांनी लैंगिक हिंसेचा मुद्दा खटल्यात आणण्यास मदत केली. सप्टेंबर 1998 मध्ये खंडपीठाने अकायेसू यांना पंधरापैकी नऊ आरोपांमध्ये दोषी ठरवले, ज्यात वंशसंहार आणि वंशसंहारासाठी थेट व सार्वजनिक चिथावणी यांचा समावेश होता, आणि सहा आरोपांमध्ये निर्दोष ठरवले. न्यायाधीशांनी बलात्काराची एक व्याख्या लिहिली, जी त्यांच्या मते आंतरराष्ट्रीय कायद्यात नव्हती, आणि एखाद्या समूहाचा नाश करण्याच्या हेतूने केलेले बलात्कार आणि लैंगिक हिंसा वंशसंहार ठरतात, असा निर्णय दिला. ताबामध्ये तुत्सी महिलांवर झालेले बलात्कार पद्धतशीर (systematic) होते, असे त्यांना आढळले. एका सार्वजनिक सभेतील भाषणासाठी त्यांनी अकायेसू यांना चिथावणीबद्दलही दोषी ठरवले, मग ती चिथावणी यशस्वी झाली असो वा नसो. त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा झाली, आणि 2001 मध्ये अपील न्यायाधीशांनी ती कायम ठेवली.
पिल्ले यांनी त्यानंतर जिथे काम केले, ते आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी न्यायालय (International Criminal Court) याच प्रकारचे काम कायमस्वरूपी करते. ते वंशसंहार, युद्धगुन्हे, मानवतेविरुद्ध गुन्हे आणि आक्रमण (aggression) यांसाठी व्यक्तींवर खटले चालवते, आणि स्वतःचे वर्णन शेवटचा पर्याय असलेले न्यायालय असे करते, जे राष्ट्रीय न्यायालयांना पूरक आहे आणि त्यांची जागा घेत नाही. त्याच्याकडे स्वतःचे पोलीस दल नाही, आणि संशयितांना अटक करून हेगला पाठवण्यासाठी ते देशांवर अवलंबून असते. त्याच्या स्वतःच्या मोजणीनुसार त्याने 68 अटक वॉरंट जारी केले आहेत, आणि 34 लोक अजूनही पकडले गेलेले नाहीत. इतर संस्था वेगळ्या पद्धतीने काम करतात. आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (International Court of Justice) देशांमधील वाद सोडवते, जसे गांबियाने म्यानमारविरुद्ध दाखल केलेला खटला. संयुक्त राष्ट्रांचे चौकशी आयोग चौकशी करतात आणि अहवाल देतात. द आफ्रिका रिपोर्ट नमूद करते की पिल्ले यांच्या अध्यक्षतेखालील आयोगाचा 2025 चा अहवाल हा न्यायालयाचा निकाल नव्हता.
नियमपुस्तिका असलेला पण सुरक्षारक्षक नसलेला रेफरी
एका मोठ्या हौशी फुटबॉल स्पर्धेतील रेफरीचा विचार करा. हंगाम सुरू होण्यापूर्वी संघांनी एका नियमपुस्तिकेला मान्यता दिली होती, आणि रेफरी खेळ थांबवू शकतो, दोन्ही बाजूंचे म्हणणे ऐकू शकतो आणि गंभीर फाउलसाठी एखाद्या खेळाडूला मैदानाबाहेर पाठवू शकतो. आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी न्यायालये साधारण अशाच पद्धतीने काम करतात. देश एका करारावर सही करतात, न्यायाधीश दोन्ही बाजूंचे पुरावे ऐकतात, आणि दोषी ठरलेल्या व्यक्तीला शिक्षा होते. ही तुलना मैदानाच्या कडेला येऊन मोडते. बाहेर जायला नकार देणाऱ्या खेळाडूला हटवण्यासाठी रेफरी स्पर्धेच्या कर्मचाऱ्यांवर अवलंबून राहू शकतो, पण आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाकडे स्वतःचे पोलीस नसतात. संशयितांना अटक करून ताब्यात देण्यासाठी ते सरकारांवर अवलंबून असते, आणि जे संघ कधी स्पर्धेत सामीलच झाले नाहीत, ते रेफरीकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करू शकतात.
याला पुरस्कार का मिळाला1 min
- युद्धगुन्हे, मानवतेविरुद्ध गुन्हे आणि वंशसंहार यांच्यावर खटले चालवले जातील याची खात्री करण्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका राहिली आहे, आणि त्यांनी आंतरराष्ट्रीय कायद्याची व्याप्ती आणि प्रभाव लक्षणीयरीत्या वाढवला आहे, असे समिती म्हणते.
- बलात्कार आणि लैंगिक हिंसा हे वंशसंहाराबरोबरच मानवतेविरुद्धचे गुन्हेही ठरू शकतात, या रवांडा न्यायाधिकरणाच्या निष्कर्षाचे श्रेय समिती त्यांच्या प्रभावाला देते. समितीच्या मते त्याच खटल्यातही त्यांची महत्त्वाची भूमिका होती, ज्यात पहिल्यांदाच एखाद्या आरोपीवर केवळ प्रचार पसरवल्याबद्दल वंशसंहारासाठी चिथावणीचा आरोप ठेवण्यात आला.
- त्यांनी देशांना आणि राष्ट्रीय नेत्यांना जबाबदार धरले आणि हिंसा व संघर्षाच्या पीडितांना आशा दिली, असे समिती म्हणते. समितीचे प्रसिद्धीपत्रक त्यांची स्वतंत्र वृत्ती, तज्ज्ञता आणि खंबीरपणा यांची प्रशंसा करते, आणि समितीच्या अधिकृत सारांशात त्यांची न्यायिक काटेकोरता, वैयक्तिक सचोटी आणि मोठे धैर्य यांचीही भर घातली आहे.
- हा पुरस्कार थेट आल्फ्रेड नोबेल यांच्या मृत्युपत्रातून आला आहे, असे समिती म्हणते. समितीच्या शब्दांत, त्या राष्ट्रांमधील बंधुभाव बळकट करतात, आणि शांतता व न्यायासाठी न्यायाधिकरणांच्या वापराला चालना देऊन त्या आधुनिक स्वरूपातील शांतता परिषदांना ठोस आशय आणि दिशा देतात.
- न्यायाधीशांवर निर्बंध लादले जात असताना आणि त्यांच्या संस्थांवर हल्ले होत असताना, शांतता राखण्याच्या आणि संघर्ष हिंसेशिवाय सोडवण्याच्या व्यवस्थेचा पाया कायद्याचे राज्य आहे, याची जगाला आठवण करून द्यायची आहे, असे समिती म्हणते. समितीचे अध्यक्ष यॉर्गेन वात्ने फ्रिडनेस (Jørgen Watne Frydnes) यांनी पत्रकारांना सांगितले की हा पुरस्कार "आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था आणि संस्था कमकुवत करणाऱ्यांसाठी निश्चितच एक संदेश आहे."
सामान्य गैरसमज1 min
स्वतः समजावून सांगा2 min
10 सेकंद
नवी पिल्ले (Navi Pillay) या दक्षिण आफ्रिकेच्या न्यायाधीश आहेत. वंशसंहार आणि युद्धगुन्ह्यांसाठी लोकांवर खटले चालवण्यात त्यांनी आंतरराष्ट्रीय न्यायालयांना मदत केली, आणि त्यासाठी त्यांना 2026 चे शांततेचे नोबेल पारितोषिक मिळाले.
मुलाला
कधी कधी युद्धात लोक इतरांशी खूप वाईट आणि क्रूरपणे वागतात. नवी पिल्ले या एक न्यायाधीश आहेत. ज्यांना दुखावले गेले होते त्यांचे म्हणणे त्यांनी लक्षपूर्वक ऐकले आणि जबाबदार कोण होते हे ठरवायला मदत केली, जेणेकरून नियम सगळ्यांसाठी न्याय्य असतील, अगदी ताकदवान लोकांसाठीसुद्धा. ते नियम अधिक मजबूत करायला मदत केल्याबद्दल त्यांना एक मोठे बक्षीस मिळाले.
30 सेकंद
नवी पिल्ले (Navi Pillay) वर्णभेदाच्या काळात लहानाच्या मोठ्या झाल्या आणि वकील बनल्या. त्या राजवटीविरुद्ध लढणाऱ्या कार्यकर्त्यांची त्यांनी न्यायालयात बाजू मांडली. 1995 मध्ये त्या रवांडातील वंशसंहारानंतर स्थापन झालेल्या संयुक्त राष्ट्रांच्या न्यायाधिकरणात दाखल झाल्या. 1998 च्या एका खटल्यात त्यांच्या खंडपीठाने, बलात्कार हे वंशसंहाराचे कृत्य असू शकते, असा निर्णय दिला. त्यानंतर त्या आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी न्यायालयात गेल्या आणि नंतर संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवाधिकार प्रमुख म्हणून काम केले. शांतता आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्याला चालना देण्यासाठी केलेल्या प्रयत्नांबद्दल नोबेल समितीने त्यांचा गौरव केला.
2 मिनिटे
नवी पिल्ले (Navi Pillay) यांचा जन्म 1941 मध्ये डरबनमध्ये भारतीय तमिळ वंशाच्या एका कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील बसचालक होते. वर्णभेदाच्या काळात त्यांनी 1967 मध्ये स्वतःची वकिली फर्म सुरू केली आणि त्या राजवटीला विरोध करणाऱ्या लोकांची न्यायालयात बाजू मांडली. नोबेल समितीच्या मते या कामात नेल्सन मंडेला यांची बाजू मांडणेही समाविष्ट होते. 1995 मध्ये त्यांची दक्षिण आफ्रिकेच्या उच्च न्यायालयात नियुक्ती झाली आणि त्या रवांडासाठीच्या आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी न्यायाधिकरणात दाखल झाल्या. संयुक्त राष्ट्रांनी हे न्यायाधिकरण 1994 च्या वंशसंहारानंतर स्थापन केले होते. 1998 मध्ये त्यांच्या तीन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने माजी मेयर ज्याँ-पॉल अकायेसू यांना वंशसंहाराबद्दल दोषी ठरवले. संयुक्त राष्ट्रांच्या एका प्रसिद्धीपत्रकाने याला त्या गुन्ह्यावर आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाने दिलेला पहिला निकाल म्हटले. एखाद्या समूहाचा नाश करण्यासाठी बलात्कार आणि लैंगिक हिंसेचा वापर केला जातो तेव्हा ते वंशसंहार ठरू शकतात, असा निर्णयही न्यायाधीशांनी दिला, आणि एका भाषणाद्वारे वंशसंहारासाठी चिथावणी दिल्याबद्दलही त्यांनी अकायेसू यांना दोषी ठरवले. नंतर पिल्ले आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी न्यायालयात न्यायाधीश होत्या आणि सहा वर्षे संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवाधिकार उच्चायुक्त होत्या. 2021 ते 2025 या काळात त्यांनी व्याप्त पॅलेस्टिनी प्रदेशाबाबतच्या (Occupied Palestinian Territory) संयुक्त राष्ट्रांच्या एका चौकशीचे अध्यक्षपद भूषवले, आणि 2019 पासून त्या आंतरराष्ट्रीय न्यायालयात म्यानमारविरुद्धच्या वंशसंहाराच्या खटल्यात तदर्थ (ad hoc) न्यायाधीश आहेत. न्यायाधीशांवर निर्बंध लादले जात असताना आणि त्यांच्या संस्थांवर हल्ले होत असताना, शांततेचा पाया कायद्याचे राज्य आहे याची जगाला आठवण करून द्यायची होती, असे समितीने म्हटले.
तुम्हाला ऐकू येणारे शब्द2 min
- वंशसंहार (Genocide)
- एखाद्या राष्ट्रीय, नृवंशीय, वांशिक किंवा धार्मिक समूहाच्या सदस्यांची हत्या करणे किंवा त्यांना गंभीर इजा पोहोचवणे यांसारखी कृत्ये, जी त्या समूहाचा पूर्णपणे किंवा अंशतः नाश करण्याच्या हेतूने केली जातात. ही व्याख्या 1948 च्या वंशसंहार करारातील आहे.
- मानवतेविरुद्ध गुन्हे (Crimes against humanity)
- एखाद्या नागरी लोकसंख्येविरुद्ध व्यापक किंवा पद्धतशीर हल्ल्याचा भाग म्हणून केलेली हत्या, छळ किंवा बलात्कार यांसारखी कृत्ये. ही व्याख्या आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी न्यायालयाच्या रोम संविधीतील (Rome Statute) आहे.
- रवांडासाठीचे आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी न्यायाधिकरण (International Criminal Tribunal for Rwanda, ICTR)
- संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा परिषदेने नोव्हेंबर 1994 मध्ये स्थापन केलेले एक तात्पुरते न्यायालय. त्या वर्षी रवांडामध्ये झालेल्या वंशसंहार आणि इतर गंभीर गुन्ह्यांसाठी लोकांवर खटले चालवणे हे त्याचे काम होते. त्याचे कामकाज टांझानियातील अरुषा येथे चालत असे, आणि ते 2015 मध्ये बंद झाले.
- आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी न्यायालय (International Criminal Court, ICC)
- हेग येथील एक कायमस्वरूपी न्यायालय, जे रोम संविधी नावाच्या करारातून निर्माण झाले, आणि वंशसंहार, युद्धगुन्हे, मानवतेविरुद्ध गुन्हे आणि आक्रमण यांसाठी व्यक्तींवर खटले चालवते.
- आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (International Court of Justice, ICJ)
- हेग येथील संयुक्त राष्ट्रांचे मुख्य न्यायालय. ते देशांमधील कायदेशीर वाद सोडवते आणि सल्लागार मते देते.
- न्यायाधिकरण (Tribunal)
- या स्पष्टीकरणात, एखाद्या एका संघर्षासाठी किंवा एका देशासाठी स्थापन केलेले न्यायालय, जसे रवांडा न्यायाधिकरण, जे 20 पेक्षा जास्त वर्षे काम केल्यानंतर बंद झाले.
- संयुक्त राष्ट्रांचे मानवाधिकार उच्चायुक्त (UN High Commissioner for Human Rights)
- संयुक्त राष्ट्रांमधील मानवाधिकारांचे प्रमुख अधिकारी, जे संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवाधिकार कार्यालयाचे नेतृत्व करतात. पिल्ले 2008 ते 2014 या काळात या पदावर होत्या.
- वंशसंहारासाठी चिथावणी (Incitement to genocide)
- लोकांना थेट आणि सार्वजनिकपणे वंशसंहार करण्यास उद्युक्त करणे, उदाहरणार्थ सार्वजनिक सभेतील भाषणातून किंवा लिखित किंवा दृक्-श्राव्य साहित्यातून. अकायेसू खटल्यात न्यायालयाने म्हटले की चिथावणी यशस्वी होवो वा न होवो, हा गुन्हा घडतो.
Sources, reader versions and the quiz are on the English page. It also covers the debate around this prize, with each view attributed to its source.